Wspomnienie o prof. Barbarze Gumińskiej

prof. dr hab. Barbara Gumińska (1924-2025)

tekst: Piotr Mleczko i Anna Ronikier

W dniu 20 maja 2025 r. odeszła prof. dr hab. Barbara Gumińska, mykolog, emerytowany pracownik Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego. W osobie Profesor Gumińskiej pożegnaliśmy cenionego znawcę grzybów makroskopijnych, świetnego dydaktyka, ale przede wszystkim niezwykle ciepłego i serdecznego człowieka.

            Życie Profesor Barbary Gumińskiej było długie, w roku 2024 ukończyła 100 lat. Urodziła się 25 września 1924 roku we Lwowie, gdzie rozpoczęła edukację przerwaną przez zajęcie miasta przez hitlerowców w 1941 roku. Edukację wznowiła jeszcze we Lwowie, ale wkrótce wraz z matką znalazła się w Polsce, w Krakowie, jako repatriantka. Tu ukończyła szkołę średnią i w 1945 roku rozpoczęła studia przyrodnicze na Uniwersytecie Jagiellońskim, które ukończyła w roku 1951. Jeszcze będąc studentką została zatrudniona na etacie asystenta w Instytucie Botaniki, w którym pracowała nieprzerwanie do przejścia na emeryturę w 1997 roku. W 1964 roku obroniła pracę doktorską na podstawie dysertacji „Mykoflora lasów bukowych Rabsztyna i Maciejowej”, a dziesięć lat później uzyskała stopień doktora habilitowanego prezentując osiągnięcie naukowe zatytułowane „Macromycetes łąk w Pienińskim Parku Narodowym”, będące pogłębionym studium ekologicznym łąkowych grzybów kapeluszowych terenów wapiennych. Z tamtego okresu pochodzi zainteresowanie Profesor Gumińskiej grzybami z rodziny Hygrophoraceae, wodnichowatych, stałego elementu łąk i lasów Pienin, którego zwieńczeniem była monografia polskich gatunków z tej grupy opublikowana w serii „Flora Polski. Grzyby (Mycota)” w tomie 26 „Podstawczaki (Basidiomycetes), Wodnichowate (Hygrophoraceae)” (Wyd. Polska Akademia Nauk, Instytut Botaniki im. W. Szafera, Uniwersytet Jagielloński, Instytut Botaniki, 1997). Grzyby Pienin i Pienińskiego Parku Narodowego były stałym przedmiotem badań Profesor Gumińskiej, wyniki swoich obserwacji publikowała w serii artykułów zatytułowanej „Mikoflora Pienińskiego Parku Narodowego (Mycoflora of the Pieniny National Park)”. Podczas wielu lat pracy Profesor zgromadziła największą kolekcję eksykatów grzybów pienińskich, przechowywaną obecnie w Herbarium Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Spuścizna publikacyjna Profesor Gumińskiej obejmuje ponad 60 artykułów naukowych, rozdziałów w monografiach, monografii i publikacji popularnonaukowych, opublikowanych w latach 1953–2009. Publikacje naukowe dotyczyły taksonomii, różnorodności, rozmieszczenia i ekologii grzybów makroskopijnych występujących na terenie Polski. Jako pierwsza po II wojnie światowej opublikowała między innymi artykuły dotyczące polskich grzybów podziemnych oraz nowych  i rzadkich gatunków w biocie grzybów Polski, w tym Wawelia regia, koprofilnego grzyba workowego znanego jedynie ze stanowiska w Ogrodzie Botanicznym UJ (opisanego jako nowy rodzaj i gatunek przez Namysłowskiego w 1908 roku). Jej wkładem w mykologię europejską było między innymi opracowanie wraz z dr. Z. Heinrich i prof. M. Olech grzybów makroskopijnych występujących na NW Sørkapp Land na Spitsbergenie.

            Swoją wiedzę na temat różnorodności grzybów makroskopijnych Profesor Gumińska zdobywała  jako młoda adeptka mykologii pod okiem świetnych znawców grzybów, Profesorów Aliny Skirgiełło, Wandy Truszkowskiej, Stanisława Domańskiego i Andrzeja Nespiaka, uczestnicząc wraz z nimi w szeregu wypraw naukowych do Puszczy Białowieskiej, w Beskidy oraz w Bieszczady Zachodnie. Pokłosiem wypraw były opracowania grzybów tych terenów, zwłaszcza pionierskie prace nad mykobiotą Bieszczadów Zachodnich, których była współautorką. Jako młody pracownik naukowy w 1967 roku brała udział w organizacji IV Zjazdu Europejskich Mykologów, podczas którego prowadziła sesję terenową w Pieninach.

            Jedną z zasług Pani Profesor Gumińskiej było stworzenie i uzupełnienie podczas kilkudziesięciu lat pracy naukowej kartoteki będącej bazą danych stanowisk grzybów makroskopijnych podawanych z terenu dzisiejszej Polski (obejmującej również dane historyczne z XIX i pierwszej połowy XX wieku publikowane przez autorów niemieckich). Do momentu opublikowania krytycznych list grzybów wielkoowocnikowych podstawkowych (przez prof. W.  Wojewodę) oraz workowych (przez dr A. Chmiel) oraz stworzenia internetowej bazy danych na stronie www.grzyby.pl, baza danych Profesor Gumińskiej była podstawą wiedzy o rozmieszczeniu grzybów makroskopijnych w Polsce. Kartotekę stanowisk Pani Profesor Gumińska chętnie udostępniała wszystkim zainteresowanym mykologom, w tym autorom list krytycznych.

            Profesor Gumińska zawsze uważała, że Jej pierwszym i najważniejszym powołaniem była dydaktyka. Zajęcia prowadzone przez Profesor Gumińską cechowała klarowność wypowiedzi i prostota przekazu, co powodowało, że wykładane treści były łatwe do zrozumienia i przyswojenia.  Studenci będący pod opieką naukową Pani Profesor zapamiętają Jej wielką życzliwość, otwartość i merytoryczne podejście. Tak długo, jak pozwalały Jej na to wiek i kondycja, uczestniczyła ze studentami w wyjazdach terenowych, podczas których przybliżała świat grzybów wielkoowocnikowych w ich naturalnym środowisku. Profesor Gumińska była niestrudzonym propagatorem wiedzy o grzybach. Wraz z Profesorem Władysławem Wojewodą przygotowała popularnonaukowy podręcznik „Grzyby i ich oznaczanie”, wydany przez PWRiL (wydanie pierwsze 1968), który doczekał się czterech wydań i przez kilkadziesiąt lat służył, a w pewnym zakresie nadal służy, jako podstawa dla osób, które rozpoczynają przygodę z identyfikacją i poznawaniem grzybów makroskopijnych. Profesor Gumińska wypromowała wielu magistrantów, była też promotorką dwóch prac doktorskich osób, które kontynuowały następnie pracę naukową na Uniwersytecie Jagiellońskim (prof. dr hab. Katarzyna Turnau, dr Anna Drozdowicz). Jej wychowankowie  zawdzięczają Jej solidne podstawy metodyczne i merytoryczne. Jako wieloletni kierownik Pracowni Mikologii w Instytucie Botaniki UJ pozostawiała swoim podopiecznym bardzo dużą swobodę w wyborze własnej drogi naukowego rozwoju.

            Za swoją działalność naukową i dydaktyczną Profesor Gumińska została uhonorowana nagrodami indywidualnymi i zespołowymi III stopnia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego (1964, 1969, 1978, 1984), Złotym Krzyżem Zasługi (1974) i Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1983).

            Mało osób wiedziało, że hobby Profesor Gumińskiej było zbieranie znaczków pocztowych przedstawiających owocniki grzybów. Na ich temat powstały nawet artykuły autorstwa Pani Profesor. Wszyscy, którzy co roku składali życzenia imieninowe Pani Profesor w dniu 4 grudnia pamiętają smak przygotowywanych przez Nią ciast i tortów – było to Jej drugie hobby. O estymie jaką cieszyła się Profesor Gumińska świadczy fakt, że spotkania imieninowe zawsze gromadziły w Pracowni Pani Profesor grono współpracowników z Instytutu Botaniki UJ, Instytutu Botaniki PAN w Krakowie oraz przyjaciół - mykologów z całej Polski.

            Profesor Barbara Gumińska jako naukowiec, dydaktyk, a przede wszystkim dobry człowiek odcisnęła wyraźny i niezatarty ślad w polskiej mykologii i pamięci życzliwych Jej osób.