{"id":9814,"date":"2017-12-26T21:16:00","date_gmt":"2017-12-26T20:16:00","guid":{"rendered":"https:\/\/pbsociety.org.pl\/default-old\/?page_id=9814"},"modified":"2018-05-19T23:41:12","modified_gmt":"2018-05-19T21:41:12","slug":"archiwalna-kolekcja-rycin-z-badan-fykologicznych-prowadzonych-w-okresie-miedzywojennym-w-zakladzie-systematyki-i-geografii-roslin-uniwersytetu-warszawskiego","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/pbsociety.org.pl\/default-old\/dzialalnosc-wydawnicza\/wiadomosci-botaniczne\/wiadomosci-botaniczne-61-2017\/archiwalna-kolekcja-rycin-z-badan-fykologicznych-prowadzonych-w-okresie-miedzywojennym-w-zakladzie-systematyki-i-geografii-roslin-uniwersytetu-warszawskiego\/","title":{"rendered":"Archiwalna kolekcja rycin z bada\u0144 fykologicznych prowadzonych w okresie mi\u0119dzywojennym w Zak\u0142adzie Systematyki i Geografii Ro\u015blin Uniwersytetu Warszawskiego"},"content":{"rendered":"

Wojciech Kowalski<\/h3>\n

Zak\u0142ad Botaniki i Ochrony Przyrody, Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie, Juliusza S\u0142owackiego 17, 71\u2013434 Szczecin
\nbotanika@zut.edu.pl, wojciech.wakowalski@wp.pl<\/h6>\n

Cytowanie:<\/strong> Kowalski, W. (2017). Archiwalna kolekcja rycin z bada\u0144 fykologicznych prowadzonych w okresie mi\u0119dzywojennym w Zak\u0142adzie Systematyki i Geografii Ro\u015blin Uniwersytetu Warszawskiego. Wiadomo\u015bci Botaniczne<\/em>, 61<\/em>. https:\/\/doi.org\/10.5586\/wb.2017.017<\/a><\/p>\n

\"image_pdf\"PDF<\/span><\/a><\/div>\n

W zbiorach archiwalnych polskich uczelni akademickich i instytut\u00f3w naukowych, przedwojenne kolekcje rycin z bada\u0144 fykologicznych zachowa\u0142y si\u0119 do czas\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych niezmiernie rzadko. Jest to konsekwencj\u0105 wprowadzenia w badaniach algologicznych mikrofotografii jako techniki dokumentacyjnej, a tak\u017ce faktu, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 o\u015brodk\u00f3w akademickich w Polsce zajmuj\u0105cych si\u0119 problematyk\u0105 fykologiczn\u0105 powsta\u0142a po II wojnie \u015bwiatowej. Trudno jednoznacznie stwierdzi\u0107, czy takie zbiory istniej\u0105 w innych archiwach akademickich, np. Uniwersytetu Wroc\u0142awskiego, Uniwersytetu Pozna\u0144skiego, czy te\u017c uleg\u0142y zniszczeniu.<\/p>\n

W\u015br\u00f3d materia\u0142\u00f3w, kt\u00f3re ocala\u0142y z po\u017cogi wojennej, zachowa\u0142a si\u0119 wspania\u0142a, jakkolwiek niekompletna, kolekcja oryginalnych rycin prezentuj\u0105ca kom\u00f3rki takson\u00f3w z r\u00f3\u017cnych grup systematycznych glon\u00f3w. Kolekcj\u0119 stanowi\u0105 pojedyncze ryciny, a tak\u017ce zestawione i przygotowane do publikacji tablice.<\/p>\n

W materia\u0142ach, kt\u00f3re otrzyma\u0142em do uporz\u0105dkowania i opracowania dzi\u0119ki uprzejmo\u015bci pani dr Hanny Szyma\u0144skiej, brak by\u0142o jednak precyzyjnych informacji zar\u00f3wno co do autorstwa rycin jak i biotop\u00f3w, z kt\u00f3rych pr\u00f3by zosta\u0142y zebrane i by\u0142y podstaw\u0105 opracowania fykologicznego.<\/p>\n

Pocz\u0105tkowo przypuszczano, \u017ce s\u0105 to ryciny zmar\u0142ej w 1927 roku Haliny Ryppowej z Kowalskich, z kt\u00f3r\u0105 \u0142\u0105cz\u0105 mnie nie tylko wi\u0119zy pokrewie\u0144stwa ale i zainteresowania desmidiami. Wskazywa\u0142a na to zachowana wizyt\u00f3wka, kt\u00f3ra znajdowa\u0142a si\u0119 w teczce z rycinami.<\/p>\n

Analiza materia\u0142\u00f3w wykaza\u0142a, \u017ce autorami wi\u0119kszo\u015bci rycin byli jednak inni badacze. Zasadnicza cz\u0119\u015b\u0107 rycin wykonana jest czarnym atramentem lub tuszem i zestawiona w wielorysunkowe tablice. \u0141\u0105cznie ca\u0142y zbi\u00f3r rycin obejmuje 18 tablic i tylko nieliczne z nich s\u0105 kompletne. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich ma braki pojedynczych rysunk\u00f3w, kt\u00f3re zagin\u0119\u0142y. Pierwotnie na tablicach zestawiono 484 rysunki, z kt\u00f3rych do chwili obecnej zachowa\u0142o si\u0119 438 oryginalnych rycin. W materia\u0142ach zachowa\u0142y si\u0119 tak\u017ce kserokopie poszczeg\u00f3lnych tablic. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich jest opatrzona odr\u0119cznym numerem porz\u0105dkowym, tytu\u0142em czasopisma wraz z numerem tomu i zeszytu oraz roku wydania, a tak\u017ce danymi autora.<\/p>\n

Charakter numeracji rycin zestawionych na tablicach wskazuje na dwa oddzielne ich autorstwa. Ka\u017cda z tablic to zbi\u00f3r oddzielnych rysunk\u00f3w wykonanych na niewielkich skrawkach grubego papieru (brystolu). Rysunki przyklejone zosta\u0142y na papierowy podk\u0142ad z brystolu, maj\u0105cy nietypowy format 22\u00d735cm. W ten spos\u00f3b zestawione tablice uzyska\u0142y pierwotn\u0105 odr\u0119czn\u0105 numeracj\u0119, np. \u201eTablica V\u201d, \u201eTablica VIII\u201d, itd. W ostatecznej wersji tablice uzyska\u0142y zmienione numery zamieszczone na pomniejszonych odbitkach kserograficznych, b\u0119d\u0105ce, jak si\u0119 wydaje, wynikiem prac redakcyjnych.<\/p>\n

W materia\u0142ach znajduj\u0105 si\u0119 tak\u017ce pojedyncze ryciny kom\u00f3rek r\u00f3\u017cnych takson\u00f3w glon\u00f3w wykonane o\u0142\u00f3wkiem. S\u0105 to niewielkie skrawki papieru b\u0105d\u017a kalki, na kt\u00f3rych zapisano nazwy taksonomiczne oraz czasami inne istotne diagnostyczne informacje, takie jak wymiary kom\u00f3rek b\u0105d\u017a nazwy \u0142aci\u0144skie zidentyfikowanych gatunk\u00f3w. Charakter pisma na tych rycinach ca\u0142kowicie odbiega od zapisanej numeracji na rycinach tablic. Wskazuje to na inne autorstwo tych zachowanych rysunk\u00f3w. Ta cz\u0119\u015b\u0107 archiwalnych materia\u0142\u00f3w liczy \u0142\u0105cznie 65 rycin, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych opr\u00f3cz ilustracji dotycz\u0105cych r\u00f3\u017cnych takson\u00f3w rodzaju Pediastrum <\/i>(9 rysunk\u00f3w), Dinobryon<\/i> (2 rysunki), Ceratium <\/i>(3 ryciny) i innych gatunk\u00f3w, znalaz\u0142y si\u0119 a\u017c 43 ilustracje kom\u00f3rek desmidii.<\/p>\n

Cenn\u0105 informacj\u0105 znajduj\u0105c\u0105 si\u0119 na kserograficznych odbitkach tablic jest odr\u0119czna adnotacja, informuj\u0105ca, \u017ce przygotowane one zosta\u0142y jako cz\u0119\u015b\u0107 ilustracyjna dw\u00f3ch prac, maj\u0105cych ukaza\u0107 si\u0119 w czasopi\u015bmie Planta Polonica<\/i>. Mia\u0142 to by\u0107 tom VIII, zeszyt 2 i 3, kt\u00f3rego wydanie zaplanowane by\u0142o na rok 1939.<\/p>\n

Czasopismo wydawane by\u0142o w okresie mi\u0119dzywojennym nak\u0142adem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego z zasi\u0142ku Przedsi\u0119biorstwa Wodoci\u0105g\u00f3w i Kanalizacji Miasta Sto\u0142ecznego Warszawy. Publikowane w nim by\u0142y prace stanowi\u0105ce materia\u0142y do flory Polski i kraj\u00f3w s\u0105siednich. Ostatnia jego edycja to tom VIII zeszyt 3 z 1939 roku.<\/p>\n

Drug\u0105 informacj\u0105 wskazuj\u0105c\u0105 na autorstwo rycin jest odr\u0119czny zapis umieszczony na niekt\u00f3rych z nich w prawym dolnym rogu tablicy. Jedne z nich opatrzone s\u0105 odr\u0119cznym podpisem A. Lauer-Jeziora\u0144ska<\/i>, inne H. Humblet-Paw\u0142owska<\/i>, <\/i>b\u0105d\u017a sygnowane na papierowych koszulkach tablic napisem \u201edo pracy pani Paw\u0142owskiej\u201d.<\/p>\n

W tomie VIII, zeszycie 2 czasopisma Planta Polonica<\/i>, do kt\u00f3rego uda\u0142o mi si\u0119 dotrze\u0107 dzi\u0119ki uprzejmo\u015bci pana prof. dr hab. Konrada Wo\u0142owskiego, opublikowana zosta\u0142a praca Alicji Lauer-Jeziora\u0144skiej pt. \u201eMateria\u0142y do flory planktonu rzeki Jeziorki \u2013 Recherches sur le phytoplancton de la rivi\u00e9re Jeziorka\u201d. W pracy zamieszczono 13 tablic z rycinami zidentyfikowanych takson\u00f3w. Por\u00f3wnanie tablic umieszczonych w pracy z ocala\u0142ymi historycznymi materia\u0142ami pozwala jednoznacznie stwierdzi\u0107, i\u017c s\u0105 to oryginalne ryciny autorki, kt\u00f3re by\u0142y podstaw\u0105 cz\u0119\u015bci ilustracyjnej opublikowanego artyku\u0142u.<\/p>\n

Druga z prac, kt\u00f3r\u0105 przeanalizowano, to artyku\u0142 Heleny <\/i>Humblet-Paw\u0142owskiej opublikowany w tomie VIII, zeszycie 1 czasopisma Planta Polonica<\/i>. Dotyczy on zagadnienia rocznej zmienno\u015bci fitoplanktonu w osadniku na Stacji Pomp Rzecznych w Warszawie. W pracy zamieszczone jest 5 tablic z ilustracjami zidentyfikowanych takson\u00f3w fitoplanktonu. S\u0105 to tablice, kt\u00f3rych zawarto\u015b\u0107 jest zgodna z kolekcj\u0105 rycin zestawionych i przygotowanych do druku przez autork\u0119, a zgromadzonych w zachowanych materia\u0142ach. W artykule pojawia si\u0119 jednak pewna niezgodno\u015b\u0107 w sygnaturze tablic z numerem zeszytu. Na niekt\u00f3rych, jak ma to miejsce w przypadku tablicy I, II i III, podobnie jak na ich oryginalnych pierwowzorach, widnieje informacja o tre\u015bci \u201ePlanta Polonica<\/i> VIII, 3, 1939\u201d. Tylko sygnatura tablicy V jest zgodna z numerem tomu i zeszytu \u201ePlanta Polonica<\/i> VIII, 1, 1939\u201d. Te niewielkie nie\u015bcis\u0142o\u015bci dotycz\u0105ce numeru zeszytu by\u0142y prawdopodobnie konsekwencj\u0105 niespokojnego czasu roku 1939.<\/p>\n

W zachowanej dokumentacji \u017ar\u00f3d\u0142owej tablic, zar\u00f3wno autorstwa A. Lauer-Jeziora\u0144skiej jak i H. Humblet-Paw\u0142owskiej, brak jest zestawienia nazw taksonomicznych zilustrowanych gatunk\u00f3w. Luk\u0119 t\u0119 wype\u0142nia zestawienie opis\u00f3w zawartych w pracach. Wydrukowane z opublikowanych artyku\u0142\u00f3w opisy dla ka\u017cdej z tablic do\u0142\u0105czono do kolekcji.<\/p>\n

Kolekcja rysunk\u00f3w z Zak\u0142adu Systematyki i Geografii Ro\u015blin Uniwersytetu Warszawskiego jest jednym z nielicznych zbior\u00f3w rycin, kt\u00f3re powsta\u0142y w okresie mi\u0119dzywojennym i zachowa\u0142y si\u0119 do dnia dzisiejszego. S\u0105 to nie tylko ryciny autorstwa A. Lauer-Jeziora\u0144skiej i H. Humblet-Paw\u0142owskiej, ale tak\u017ce b\u0119d\u0105ce w opracowaniu rysunki Haliny Ryppowej.<\/p>\n

W zasobach Instytutu Botaniki im. W\u0142adys\u0142awa Szafera PAN w Krakowie znajduje cz\u0119\u015b\u0107 tablic litograficznych J. Rostafi\u0144skiego z rycinami plech form makroskopowych glon\u00f3w morskich z rz\u0119du Laminariales <\/em>(Phaeophyta<\/em>). Ryciny te przygotowane by\u0142y jako cz\u0119\u015b\u0107 ilustracyjna do zaginionej monografii algologicznej dotycz\u0105cej tej grupy ekologicznej plechowc\u00f3w (Wiadomo\u015bci Botaniczne<\/em>, 42<\/em>(2), 23\u201326, 1998).<\/p>\n

W pierwszych latach powojennych kolekcje ikonograficzne powstawa\u0142y w r\u00f3\u017cnych o\u015brodkach naukowych. Jedn\u0105 z cenniejszych jest oryginalna ikonoteka z bada\u0144 prof. Karola Starmacha (IB PAN w Krakowie). Zbiory rycin ilustruj\u0105cych kom\u00f3rki z r\u00f3\u017cnych grup systematycznych fykoflory, kt\u00f3re powsta\u0142y wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie, znajduj\u0105 si\u0119 w archiwach r\u00f3\u017cnych jednostek badawczych wielu szk\u00f3\u0142 wy\u017cszych, m.in. w Warszawie, Wroc\u0142awiu, \u0141odzi, Szczecinie i Toruniu.<\/p>\n

Ze wzgl\u0119du na du\u017c\u0105 warto\u015b\u0107 historyczn\u0105 ca\u0142y materia\u0142 po jego uporz\u0105dkowaniu i skatalogowaniu oraz archiwizacji w zapisie elektronicznym przekazany zosta\u0142 do dyspozycji Zarz\u0105du Polskiego Towarzystwa Fykologicznego.<\/p>\n

\"\"

Ryc. 1. Przyk\u0142adowe dwie z trzynastu tablic z pracy Alicji Lauer-Jeziora\u0144skiej. Tablica VII i IX sygnowane odr\u0119cznie nazwiskiem autorki, numerem tomu i zeszytu oraz nazw\u0105 czasopisma i rokiem opublikowania pracy.<\/p><\/div>\n

\"\"

Ryc. 2. Przyk\u0142adowe dwie z pi\u0119ciu tablic z pracy Heleny Humblet-Paw\u0142owskiej. Tablica II i III sygnowane odr\u0119cznie nazwiskiem autorki, numerem tomu i zeszytu oraz nazw\u0105 czasopisma oraz rokiem opublikowania pracy.<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wojciech Kowalski Zak\u0142ad Botaniki i Ochrony Przyrody, Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie, Juliusza S\u0142owackiego 17, 71\u2013434 Szczecin botanika@zut.edu.pl, wojciech.wakowalski@wp.pl Cytowanie: Kowalski, W. (2017). Archiwalna kolekcja rycin z bada\u0144 fykologicznych prowadzonych w okresie mi\u0119dzywojennym w Zak\u0142adzie Systematyki i Geografii Ro\u015blin Uniwersytetu Warszawskiego. Wiadomo\u015bci Botaniczne, 61. https:\/\/doi.org\/10.5586\/wb.2017.017 W zbiorach archiwalnych polskich uczelni akademickich i instytut\u00f3w naukowych, przedwojenne […]<\/p>\n","protected":false},"author":9,"featured_media":0,"parent":9569,"menu_order":17,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"class_list":["post-9814","page","type-page","status-publish","hentry"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/pbsociety.org.pl\/default-old\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/9814","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/pbsociety.org.pl\/default-old\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/pbsociety.org.pl\/default-old\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pbsociety.org.pl\/default-old\/wp-json\/wp\/v2\/users\/9"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pbsociety.org.pl\/default-old\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9814"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/pbsociety.org.pl\/default-old\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/9814\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":13256,"href":"https:\/\/pbsociety.org.pl\/default-old\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/9814\/revisions\/13256"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pbsociety.org.pl\/default-old\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/9569"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/pbsociety.org.pl\/default-old\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9814"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}